राजीनामा नै ओलीको सच्चा ‘राष्ट्रवाद’ हो

यही द्वन्द्वको शिथिलीकरणमा भन्दा वृहतीकरण गरी माथिको पहिलो मान्यतामा आधारित राष्ट्रवाद नै मूलप्रवाह हो भन्ने सोचबाट वर्तमान वातावरण निर्माण भइरहेथ्यो, जुन धरातलका नायक बनिरहेथे केपी ओली ।

भीमसेन थापालाई महानायक मान्ने र राजा महेन्द्रलाई मात्रै सच्चा राष्ट्रवादी ठान्नेहरुको भावना केपी ओलीजीले साँच्चि नै जिते ।

ओलीजीले अनधिकृतरुपमा उठाएका विकासका केही सपनाहरुको ठूलै प्रशंशक हो यो लेखक । उनले उठाएका ती सपना किन अनधिकृत हुन् भने ती उनीसमेतले निर्माण गरेका राष्ट्रको नीति तथा कार्यक्रमसँग सम्वन्धित कुनै दस्तावेजमा छैनन् ।

तर, उनले अहिलेसम्म देखाएको राष्ट्रवादको अडानको रुप र त्यसैको पृष्ठभूमिमा अंगीकार गरिएको चोथाले र उत्तेजक परराष्ट्र नीतिको भने म कटू आलोचक रही आएको छु ।

यति हुँदाहुँदै पनि उनले गरेको अन्तिम निर्णय अर्थात राजीनामा र अर्को सरकारका लागि मार्गप्रशस्त गरिदिने कामचाँहि सबै भन्दा बढी राष्ट्रवादी भयो भन्ने विश्लेषण छ मेरो । उनको शासनमा मधेस वहिष्करणमा पर्‍यो र राष्ट्रिय राजनीतिको मूल प्रवाहवाट एक थरी जनता र राजनीतिक शक्ति अलग बस्न बाध्य भए । विस्तारै उत्ताउलिएको एकांगी राष्ट्रवादबीच राष्ट्र विखण्डनको सम्भावना बढ्दै गएको थियो । यदि यो द्वन्द्व अझ बढेको भए नेपालको विभाजनको सम्भावना निकै प्रवल भइसकेको थियो । अहिले पनि सायद अन्तरिम विश्राम मात्रै हुन सक्छ ।

भीमसेन थापाको ढिपीले खण्डित भनेको नेपाल अर्काे ढिपीले फेरि टुक्रिन सक्थ्यो । तर, यो स्थितिलाई केपी ओलीले राम्ररी भाप्ने काम गरे । संविधानको अर्कमण्यतालाई औजार बनाएर उनले सत्ता ओगटिरहन सक्ने थिए । व्यवस्थापिका संसद पनि विघटन गर्न सक्थे । यही संविधान ‘वाइमर’ संविधानको नेपाली संस्करण हुन सक्थ्यो । उनले यी सबै कार्यतर्फ लाग्ने कोशिस् गरेनन् । सबैले सोचेको भन्दा सहज र कम कटुतामा राजीनामा दिए ।

परिणामस्वरुप मधेसका राजनीतिक शक्तिहरु राष्ट्रिय राजनीतिको मूल प्रवाहमा समावेश भई वैधानिक बाटोमा आएका छन् । यसले राष्ट्रियता दह्रो भएको छ ।

एकातर्फ भीमसेन थापापन्थी र महेन्द्रवादीको नेता केपी ओली हुन पुगे भने अर्कातर्फ बाहिरिएकाहरु मूल प्रवाहमा आउन शुरु गरे । दुबै पक्ष एकअर्काका प्रतिपक्ष भएर प्रजातान्त्रिक सहकार्यमा रहने वातावरण बनेको छ अहिले ।

यो लेखक केपी ओलीको राष्ट्रिय अखण्डता अक्षुण राख्ने यो कदमलाई सर्वाधिक राष्ट्रवादी ठान्दछ, पूर्ववत् ‘पोस्चरिङ’मा रहेर एउटा भूखण्डमा पृथकतावादी सोच मौलाउने हदसम्मको उत्तेजनात्मक अडानलाई हैन ।

२०७३ साउन २१ गते १७:३२ मा प्रकाशित अन्लाइन् खबर् डट कम बात साभारित् 

पाँच प्रश्न, जसले प्रचण्डलाई पछ्याइरहनेछन्

टिप्पणी । नौ महिनाका लागि समय तोकेर प्रचण्ड प्रधानमन्त्री बन्दै गर्दा नेपाली कांग्रेसका एक नेताले भने, नयाँ सरकार त ‘केपी ओलीको राष्ट्रवाद’ले थिचिने भो ।

कांग्रेस र मधेसी मोर्चाको समर्थनमा प्रचण्ड बुधबार दोस्रोपटक प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए । बिहीबार अपराहृन सपथ लिएपछि औपचारिकरुपमा सिंहदरवारको शासन प्रचण्डको हातमा जाँदैछ ।

माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले आफैंले बनाएका वामपन्थी प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई विस्थापित गरेका छन् । तर, प्रचण्डको यो नौ महिने शासनकाल  अवसर भन्दा जोखिमले भरिएको हुनेछ ।

संविधान कार्यान्वयन, मधेस समस्या समाधान र शान्ति प्रक्रियाका बाँकी कार्यभार पूरा गर्नु प्रचण्डका मुख्य कार्यभार हुन् । तर, यो जिम्मेवारी पूरा गर्नुअघि प्रचण्डले पाँच अरोपको जवाफ दिनुपर्ने हुन्छ, त्यो पनि मुखले बोलेर मात्र होइन, व्यवहारबाटै

१. राष्ट्रियताबाट विचलन 

निवर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफ्नो नौ महिने शासन कालमा ‘राष्ट्रवाद’ को चर्को नारा दिए । जसलाई प्रचण्ड ‘संर्कीण राष्ट्रवाद’ र मधेसी मोर्चाले ‘नक्कली राष्ट्रवाद’को संज्ञा दिएका छन् ।

तर, प्रचण्डले ओली सरकारलाई दिएको समर्थन फिर्ता लिएदेखि नै अरु (भारत) को इशारामा चलेको आरोप लागेको छ । खासगरी प्रधानमन्त्री ओली स्वयं र एमालेका जिम्मेवार नेताहरुले यो आरोप प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रुपमा लगाए । जुन सामाजिक सञ्जालमा हावी भएको छ ।

प्रधानमन्त्री प्रचण्डको पहिलो चुनौती हुनेछ कि राष्ट्रियताबाट विचलन छैन भनेर व्यवहारबाटै देखाउनु । हुन त संसदमा प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारी दिँदै गर्दा उनले सबै नेपाली राष्ट्रप्रति बफादार रहेको भन्दै कसैले पनि त्यसको प्रमाण प्रस्तुत गर्नु नपर्ने बताएका छन् ।

तर, यति भन्दा भन्दै पनि उनी आफैंले फास्ट ट्राक नेपाल सरकारले नै बनाउँछु भनेर जवाफ दिए । चीनसँग भएको सम्झौता कार्यान्वयन गर्ने सार्वजनिक प्रतिवद्धता जनाए ।

यो उनले म राष्ट्रिय हित विपरीत कसैसँग सम्झौता गर्दिँन भनेर दिएको स्पष्टीकरण भन्दा फरक पर्दैन । तर, ओलीले स्थापित गरेको उनकै शब्दमा राष्ट्रवाद यदि बलियोसँग स्थगित भएको छ कि प्रचण्डको ओठे प्रतिवद्धताले केही हुनेवाला छैन । उनले प्रधानमन्त्रीको कुुर्सीमा बसेको पहिलो दिन शेरबहादुर देउवालाई सत्ता हस्तान्तरण गर्दासम्म व्यवहार र कामबाट यसलाई देखाउनुपर्छ । नभए कुनै पनि बेला प्रश्न उठ्नेछ ।

२. वामपन्थी एकता तोडेको आरोप

केपी ओलीलाई प्रधानमन्त्री बनाउँदै गर्दा धेरै माओवादी नेता कार्यकर्ताले एमालेसँग पार्टी एकतासम्मको सपना देखेका थिए । भलै यो उनीहरुले सोचे जस्तो सहज थिएन ।

र, मुलुकको सबैभन्दा प्रजातान्त्रिक शक्ति कांग्रेसलाई प्रतिपक्षमा राखेर बनेको ओली सरकार वामपन्थीहरुको सरकार थियो । भलै पूर्व पञ्चहरुको पार्टी राप्रपा नेपाल र राप्रपा पनि सरकारमा थियो । ओली सरकारलाई विस्थापित गर्न प्रचण्डले कांग्रेससँग गठवन्धन गर्ने निर्णय गरे ।

योसँगै उनीमाथि वामपन्थी एकता तोडेको आरोप लगेको छ । अब प्रचण्डले यो प्रश्नको जवाफ दिनु पर्नेछ ।

३. ‘लोकप्रिय’ बजेट र नीति तथा कार्यक्रममा अवरोध

प्रचण्डसँग सत्ता हस्तान्तरणको भद्र सहमति गरेर केपी ओलीले सरकारको नीति तथा कार्यक्रम र बजेट ल्याएका थिए । जसलाई एमालेले ‘लोकपि्रय’ बजेटको संज्ञा को छ । र, बजेटमा सामाजिक सुरक्षा भत्तामा बृद्धि गरिनुका साथै रेलदेखि विकासका धेरै सपना देखाएको छ ।

सरकार परिर्वतनसँगै प्रचण्डमाथि यो ‘लोकपि्रय’ बजेट र नीति तथा कार्यक्रममा अवरोध गरेको आरोप लागेको छ । र, यो प्रश्नको पनि प्रचण्डले पटक-पटक जवाफ दिनुपर्ने हुन्छ । संसदमा प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवारी प्रस्तुत गर्दै गर्दा प्रचण्डले यसको संकेत गरिसकेका छन् ।

सरकारले बजेट छुट्याएका कुनै पनि कार्यक्रम नरोक्ने प्रचण्डले प्रतिवद्धता जनाएका छन् । तर, यो पनि भनेर मात्र होइन, व्यवहारमै देखाउनु पर्ने हुन्छ प्रचण्डले ।

४. अस्थिरता निम्त्याएको आरोप

वैशाखमा नौबुँदे सहमति गर्दा एमाले र माओवादीबीच प्रचण्डलाई सत्ता हस्तान्तरण गर्ने भद्र सहमति भएको थियो । भलै, त्यसको भोलिपल्टदेखि स्वयं केपी ओली र उनका निकटवर्तीहरुले सार्वजनिक रुपमा खण्डन गरे । तर, झलनाथ खनाल, माधवकुमार नेपाल र वामदेव गौतमले सार्वजनिक रुपमा नै स्वीकार गरेकाले भद्र सहमति थियो भन्नेमा शंका रहेन ।

भद्र सहमतिपछि प्रचण्डले सार्वजनिकरुपमा आफू राष्ट्रिय सरकारको पक्षमा रहेको बताउन थाले । उनले यसो भन्दै सरकार गठनको माहौल बनाउन चाहेका थिए । तर, अहिले कांग्रेससँग मिलेर बहुमतीय सरकार बनाएपछि उनीमाथि अस्थिरता निम्याएको आरोप लागेको छ ।

र, यो प्रश्नले पनि प्रचण्डलाई पछ्याइरहनेछ ।

५. चीनसँगको सम्झौता के हुन्छ ?

प्रधानमन्त्री हुँदै गर्दा नै यो प्रश्न प्रचण्डले धेरैपटक फेस गरिसकेका छन् । तर, अझै प्रश्न आउन छाडेको छैन । भारतले नेपालमा नाकाबन्दी गरेका बेला चीनसँग इन्धन आयात, पारवहनसहितका १४ बुँदे सम्झौता भएको थियो । यो नेपालका लागि तत्कालीनभन्दा दीर्घकालीन हितमा छ ।

केपी ओलीले आफ्नो ९ महिने शासनकालको ठूलो सफलताका रुपमा लिएका छन् र, यसको श्रेय आफूले मात्र लिन चाहेका छन् । यद्यपि यसमा माओवादीका नेताहरु कम भूमिका छैन ।

तर, प्रधानमन्त्री बन्दा गर्दा प्रचण्डमाथि कसैको इच्छाअनुसार चीनसँगको सम्झौता कार्यान्वयन हुन नदिन सरकार ढालेको आरोप लगाइएको छ । निवर्तमान प्रधानमन्त्री ओली स्वयंमले चीनसँगको सम्झौता के हुन्छ भन्दै प्रश्न गरेर घुमाउरो शैलीमा यो आरोप लगाएका छन् ।

प्रचण्डले यो प्रश्नको पनि जवाफ दिइरहनुपर्नेछ । र, बोलेेर मात्र पुग्ने अवस्था छैन, व्यवहारबाटै देखाउनुपर्छ । हुन त प्रचण्डले संसदको रोष्टममा उभिएर नै चीनसँग भएको सम्झौतामा आफ्नो पनि स्वामित्व दावी गरेका छन् र कार्यान्वयनको बाचा गरेका छन् ।

तर, न त ओलीले त्यति सजिलै यसको श्रेय बाँड्नेछन् न प्रचण्डलाई प्रश्न आउन छाड्नेछ ।

अन्लाईन खबर डट कम बाट सभारित मिती २०७३ श्रावन 21

ओलीका केही कर्मः कसले सम्झिने ? किन सम्झिने ?

टिप्पणी । प्रधानमन्त्रीबाट निवर्तमान भएलगत्तै केपी शर्मा ओली संसद भवनको मुख्यद्वारबाट सानका साथ निस्किए । उनका पछाडि करीव दर्जन सांसदहरु थिए । टेलिभिजन क्यामेराहरुले घेरिएका उनले करीव तीनचार मिनेट जति चारैतिर नियाले, अनि प्रफुल्ल मुद्रामा हात हल्लाउदै मिडियाकर्मीसँग प्रतिक्रिया नदिई बाहिरिए ।

ओली अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रबाट बाहिरिँदा करीव तीनचार सय युवाहरु राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदै प्रतिरक्षारत थिए । ओली बालकोटतिर लागेसँगै उनका समर्थकहरु पनि नारा लाउँदै अघि बढे । बालकोटमा उनी पुग्दा सयौं सर्वसाधारण ओली निवास बाहिर जम्मा भइसकेका थिए ।

आउनेलाई बाध्यकारी बाटो

युवा संघ र अनेरास्ववियुका नेता-कार्यकर्ताहरु समेत थपिएपछि ओली निवासको प्राङ्गण सानोतिनो आमसभामा परिणत भयो । ‘ओलीका लागि होइन, भोलिका लागि’ भन्दै पुगेका समर्थकलाई सम्बोधन गर्दै उनले भनेको एउटा वाक्य निकै अर्थपूर्ण छ, जसले अबका केही दशक नेपालको राजनीतिक नचाहेर पनि त्यसकै वरिपरि घुम्नेछ ।

ओलीले भनेका छन्- ‘म मरेका सपनाहरुको मलामी भएर होइन, मुर्छित सपनाहरुलाई ब्युँझाएर फर्किएको छु, अबको २० वर्ष जो प्रधानमन्त्री भए पनि मैले अघि सारेका आर्थिक सम्वृद्धिका एजेण्डाबाट भाग्न सक्दैन ।

पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईको शब्द जस्ताको त्यस्तै उधृत गर्दा ओलीका कुरालाई हावादारी भनेर उठाइए पनि आर्थिक सम्वृद्धिका लागि उनले देखेका सपना र अघि सारेका एजेण्डामा राष्ट्र एक दिन हिँड्नैपर्छ ।

यो कुरा संसदको रोष्टमबाट नवनिर्वाचित प्रधानमन्त्री प्रचण्ड र उनका मुख्य सारथी शेरबहादुर देउवाले स्वीकार गरिसकेका छन् । ओलीले अघि सारेका विकास योजना र चीनसँगका सम्झौतालाई अघि बढाउछौं भन्नुको सार त्यही हो ।

सानले आए, सानले गए

ओलीका कामको समीक्षा गर्ने दृष्टिकोण फरक-फरक हुन सक्छन् । तर, एउटा कुराचाहिँ सबैले देखेको के हो भने-ओली जसरी प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएर बालकोटबाट बालुवार छिरेका थिए, त्यसैगरी निवर्तमान भएर बालुवाटारबाट बालकोट फर्किए ।

‘सानका साथ गए, सानका साथ फर्किए’ सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक स्थानमा प्रायः सबैले गरेको साझा टिप्पणी यही हो । प्रधानमन्त्रीबाट बाहिँरिदै गर्दा उनमा कुर्सी हरणको कुनै अपशोच थिएन । बरु जाँदा जाँदै बालुवाटारमा पिपलको विरुवा रोपेर भविश्यका प्रधानमन्त्रीले पानी हाल्नुपर्ने बाध्यता बनाएर हिँडे, जुन सांकेतिक तर अर्थपूर्ण छ ।

ओलीलाई किन सम्झिने ?

उनी प्रधानमन्त्री हुँदा मुलुक नाकाबन्दीबाट क्लान्त भएको थियो । तराई मधेसमा हिंसा मच्चिएर धेरैको ज्यान गइरहेको थियो । उनले नाकाबन्दी खुलाउनका लागि भारतका अनुचित शर्त मानेनन्, बरु भारत भ्रमण गर्ने मोदीको निम्तो उनले नाकाबन्दी नखुलेसम्म अस्वीकार गरे ।

जनताको साथ लिएर उनले नाकाबन्दीको सामना गरे । भूकम्पले थिलचिलो भएको छिमेकीलाई नाकाबन्दीको उपहार दिएको विषय अन्तर्राष्ट्रियकरण गरे । अन्ततः नाकाबन्दी पनि खुल्यो र मधेसी मोर्चाको आन्दोलन पनि साम्य भयो । ओलीले राष्ट्रिय स्वाधीनताको त्यो लडाइँ प्रचण्डको साथ लिएरै लडेका थिए, जसका पछाडि जनताको अपार समर्थन थियो ।

ओलीलाई सम्झिनुपर्ने अर्को कारण भनेको नेपाल आफैंले आफ्नो निर्णय गर्न सक्छ भन्ने पुष्टि गरे । नेपाल आफैंले केही गर्न सक्दैन, हामी सबै कुरामा भारतको इशारामा चल्छौं भन्ने मान्यता खण्डित गरे । छिमेकीको अनुचित चलखेल र हस्तक्षेपका बारेमा उनले जनताले सुन्ने गरी बताइदिए । यही आधारमा उनले जनताबीच आफ्नै राष्ट्रिय व्यक्तित्व पनि निर्माण गरे

ओलीको यही स्वतन्त्र निर्णय लिने अडानका कारण विगतमा नेपाल सन्दर्भमा सानातिना कुरामा पनि सुझाव दिन अघि सर्ने भारत पछिल्लो समयमा नेपाल नीतिमा टोन परिवर्तन गर्न थाल्यो । साउथ ब्लकमा हुने पत्रकार सम्मेलनहरुमा पछिल्ला दिनमा भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले नेपालको आन्तरिक मामिला भन्दै तर्किनुलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ ।

आउनेलाई निगरानी

नेपाललाई भारतवेष्ठितबाट साँचो अर्थमा सन्तुलित सम्बन्धमा ल्याउन ओलीले गरेको आँट पूर्वाग्रही चश्मा खोलेर हेर्ने हो भने असाधारण हो । चीनसँगको व्यापार तथा पारवहन सम्झौता अब ओलीपछि आउने कुनै पनि प्रधानमन्त्रीले नजरअन्दाज गर्न सक्दैनन् ।

विशेष गरी चीनसँगका सम्झौता, काठमाडौं तराई फास्ट ट्रयाक, निजगढ विमानस्थल जस्ता परियोजनाहरुमा अबको सरकारले तलमाथि गर्नासाथ जनता जाग्ने मैदान खनेर हिँडे ओली । अबका सरकारले यी विषयमा तलमाथि गर्नासाथ ठूलो बिरोध सामना गर्नुपर्नेछ, जुन खतरा मोल्न निकै कष्ट हुनेछ ।

फास्ट ट्र्याक हामी आफैं बनाउन सक्छौं, हुलाकी राजमार्ग आफैं निर्माण गर्न सक्छौं, नेपालीले ढिलो वा चाँडो केरुङ हुँदै लुम्बिनीसम्म रेलवे लाइन देख्न सक्छन् भन्ने आशाको सञ्चार भएकै हो ।

प्रचण्डले स्रोत कहाँ छ भनेर प्रश्न गरे पनि उनले यी काम अघि नबढाए जनताले स्रोत देखाउँदै प्रश्न गर्ने गरी ओली बाहिरिएका छन् ।

मधेसप्रति ओली मोह

तराई मधेसको समथर भूभाग अन्न उत्पादनको उर्वर थलो हो । तर, लामो समयदेखि तराई मधेस राजनीतिको रोटी सेक्ने थलोमात्र बन्यो । पछिल्लो मधेस आन्दोलनताका मधेसमा ओलीको तस्वीर मधेस बिरोधीका रुपमा ब्यापक प्रचार गरियो । उनका भाषणलाई प्यारोडी बनाएर घन्काइयो ।

तर, ओलीले बजेटमार्फत तराई मधेसमा उनीप्रतिको धारणा परिवर्तन हुनेखालको कार्यक्रम ल्याए । मधेसका जिल्ला सदरमुकामहरुको विकासमा जुन बजेट उनले पठाएका छन्, त्यो खर्च भयो भने सम्बृद्ध तराईको सपना पूरा हुने बाटोमा जानेछ । हुलाकी राजमार्ग भारतले ओगटेरमात्रै राखेपछि ओलीले आफैं बनाउने गरी बजेट विनियोजन गरे ।

तराई मधेसमा सिञ्चाइ र त्यहाँका भूमिहीन तथा दलिहरुको सामजिक उत्थानका लागि विनियोजित बजेट कार्यान्वयन हुँदा मधेसी जनताले महशुस हुनेखालको परिवर्तन सायद देख्नेछन् । एमालेले सम्भवतः यही कुरा बोकेर तराई मधेसमा प्रवेश गर्नेछ । तर, यो बजेटमा राजनीति होइन, कार्यान्वयन आवश्यक छ ।

एमालेलाई दोस्रो ९ महिने संस्करण

एमालेको हकमा ओलीले केही चुनावी मसला र केही भाषणका टिप्स दिएर गएका छन् । अब एमालेले सधैंभरि मनमोहन अधिकारीको ९ महिने अल्पमतको सरकार सम्झेर बस्नु परेन । ओलीले नौ महिने सरकारको दोस्रो उपलव्धीको संस्करण निकालेका छन् ।

२० वर्षअघि एमालेकै पालामा शुरु भएको १ सय रुपैयाँ बृद्धभत्ता २ हजार पुर्‍याएको र अपांगता तथा विधवा भत्तालगायत सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम एमालेका पुँजी हुन् । जसलाई ओलीले बढाइदिएका छन् । एमालेको महाधिवेशनबाटै राजनीतिक क्रान्ति सकियो भन्दै अब आर्थिक सम्बृद्धितर्फ जाने बाटो तय भएको थियो । त्यसलाई ओलीले व्यवहारमा कार्यन्वयनको गोरेटो कोरे ।

एमाले सचिव प्रदीप ज्ञवालीको विश्लेषण मान्ने हो भने अब देशको राजनीतिक कम्तिमा २० वर्ष ओलीकै एजेण्डाको वरिपरि घुम्नेछ । यो देशमा केही हुँदैन भनेर निराश बनेको युवा पुस्तामा ओलीले उत्साह भरेका छन् । राजनीतिलाई हेट गर्ने पुस्तामा ओली क्रेज देखिनु त्यसको संकेत हो । जुन क्रेज ०६४ को चुनावमा प्रचण्डप्रति थियो ।

पार्टीभित्रको सन्तुलन, सरकारका नियुक्तिहरुमा माधव नेपाल पक्षले ओलीबाट निषेधको व्यवहार खेप्नुपरेको गुनासो गरेको छ । गुटभन्दा माथि उठ्न नसक्ने नेता राजनेता कसरी बन्न सक्छ ? सायद ओलीका लागि यो प्रश्ने घोच्ने नै छ । तर, माधव नेपाल पक्षकै सांसद गणेश पहाडी बुधवार भन्दै थिए-ओलीले गुट चलाए पनि प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रमा एमालेका १५ सय भोट बढाइदिए ।

‘ओलीका लागि होइन, भोलिका लागि’

अनिल ताङबे गुरुङ एक प्रतिष्ठित व्यवसायी हुन् । मुस्ताङको कोरोला नाका खुलाउन उनले ३ वर्षदेखि गरेको प्रयास यसपटक आंशिक सफल भयो । उनी बिचारले कहिल्यै एमाले होइनन् तर आर्थिक सम्बृद्धि र राष्ट्रिय स्वाभिमानका सन्दर्भमा उनी ओलीका फ्यान भए । भन्छन्-ओलीका लागि होइन, भोलिका लागि म उनलाई समर्थन गरिरहनेछु ।

ओलीले धेरै केही गरेनन् । तर, मुर्झाएका सपनाहरु ब्युँझाइदिए, जसले गर्दा अब आर्थिक सम्बृद्धिको बहस नेपालमा मुख्य एजेण्डा बनेको छ । ओलीमाथि अविश्वास प्रस्ताव दर्ता भएपछि एमालेका युवा नेता कार्यकर्ताहरु स्वतन्त्र युवा पनि बने । तर, त्यो भीडमा अर्थात ओलीका लागि होइन भोलिका लागि भन्ने लहरमा सानो हिस्सामा साँच्चिकै स्वतन्त्र युवा पनि थिए । जो एमालेका लागि होइन, एजेण्डाका लागि गएका थिए ।

आलोच्य ओली

जाँदाजाँदै ओलीले राष्ट्रिय ढुकुटीबाट अनावश्यक संस्था र व्यक्तिहरुलाई रकम बाँडे । गुगल ब्याइ नामले चिनिने आदित्य प्रतिष्ठानलाई तीन दलका शीर्ष नेताकै सहमतिमा एक करोड दिए । तर, महावीर पुनको अनुसन्धानमा एक कौडी पनि दिएनन् । यस्ता कुरामा ओली अरुको सुन्ने भन्दा पनि आफ्नो मनको निर्णय गर्ने स्वभावका कारण सधैं आलोचित छन् ।

सत्ता साझेदार प्रचण्डको मन किन फटाए ? गठबन्धनको साथ किन टुटाए ? माधव नेपाल, झलनाथ र बामदेव गौतमहरुको हात किन छुटाए ? यी प्रश्नको उत्तर ओलीले कतिपय दिइसकेका छन्, कतिपयको दिँदै गर्लान् । तर प्रधानमन्त्रीबाट बाहिरिदै गर्दा उनले जुन राष्ट्रिय नेताको उचाइ बनाएका छन्, यसलाई कायम राख्न आन्तरिक लोकतन्त्रलाई स्वीकार गर्दै पार्टीभित्रको एकता कायम गर्नु उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौति हो । एमालेभित्रै साझा हुन नसक्ने नेता देशको साझा हुन सक्दैन भन्ने उनले बुझेका होलान् ।

अब मधेसीको मन बुझ्ने ?

ओलीले मधेस आन्दोलन मत्थर पारे । तर, आन्दोलनको मुद्दा टुंगो लगाउन सकेनन् । उनले चाहेर पनि गरेनन् वा उनको बशमा रहेन ? यसको जवाफ समयक्रममा आफैं आउनेछ । पछिल्लो तीनबुँदेले के प्रष्ट पारेको छ भने- या त ओलीप्रति मधेसी मोर्चाको विश्वास थिएन, अथवा यसको कमाण्ड अन्तै थियो ।

मधेसी र कतिपय आदिवासी जनजाति अगुवाहरुले उनलाई सामाजिक न्यायको विपक्षी नेताका रुपमा चित्रित गर्ने गरेका छन् । तराई मधेसको सम्बृद्धिमा उनले बजेट मार्फत जवाफ दिन खोजे पनि संविधानमा मधेसी समुदायले खोजेको के हो भन्ने कुरा अब प्रधानमन्त्रीका रुपमा होइन, पार्टी अध्यक्षका रुपमा उनले तराई झरेर खोज्नु उपयुक्त हुनेछ ।

जसरी पहाड र हिमालमा उनलाई राष्ट्रवादी नेताको उचाइ मिलेको छ, तराईका जनताले पनि उनीमाथि त्यहीरुपमा गर्व गर्ने अवस्था उनी आफैंले निर्माण गर्न सकुन् । जनता यस्ता प्राणी हुन्- जसलाई गाली गर्छन्, समय बित्दै जाँदा उसैसँग गला मिलाउँछन् ।

अन्लाईन खबर डट कम बाट सभारित मिती २०७३ श्रावन 21

पुराना सन्धी सम्झौता पुनरावलोकन गर्न भारत तयार

प्रबुद्ध समूह बैठकः पुराना सन्धी सम्झौता पुनरावलोकन गर्न भारत तयार

२० असार, काठमाडौं । नेपाल-भारत सम्बन्धलाई सुदृढ गर्ने उद्देश्यले गठित प्रबुद्ध समूह (इपीजी)को बैठक सोमबार काठमाडौमा सुरु भएको छ ।

बैठकको उदघाटन गर्दै परराष्ट्रमन्त्री कमल थापाले वर्षौं पुराना सम्झौताले अहिलेका माग र आवश्यकतालाई सम्बोधन नगर्ने भन्दै सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धी पुनरावलोकनका लागि तयार हुन भारतलाई आग्रह गरे ।

उदघाटनका क्रममा मन्त्री थापाले इपीजीको बैठक दुबै मुलुकका लागि सम्बन्ध सुधार गर्ने उपयुक्त अवसर भएको बताए । उनले दुई मुलुकको सम्बन्ध सन्धी र सम्झौताबाट अगाडि बढ्ने भन्दै विगतका सन्धी र सम्झौतामा पुनरावलोकन आवश्यक रहेको बताए ।

प्रबुद्ध समूहमा नेपालका तर्फबाट डा. भेषबहादुर थापा, निलाम्बर आचार्य, सूर्यनाथ उपाध्याय र डा. राजन भट्टराई सदस्य हुनुहुन्छ । यस्तै भारतका तर्फबाट भगतसिंह कोसियारी, जयन्त प्रसाद, प्रा. महेन्द्र पी लामा र प्रा. बीसी उप्रेती छन् ।

उदघाटन सत्रमा भारतीय प्रबुद्ध समूहको नेतृत्व गरेका भारतीय जनता पार्टीका वरिष्ठ नेता भगतसिंह कोसियारीले भारतले कहिल्यै पनि नेपालको अहित नचाहेको भन्दै विगतका सन्धी सम्झौता पुनरावलोकनका लागि भारत तयार रहेको बताए । उनले भारतीय र नेपालीको रगत समूह एउटै भएको भन्दै भारत नेपाललाई विच्क्याउने र अपहेलित गर्ने पक्षमा नरहेको प्रष्ट्याए ।

नेपाली प्रबुद्ध समूहको नेतृत्व गरेका पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री डा. भेषबहादुर थापाले विगतमा भएका कतिपय सन्धी सम्झौताका कारण उत्पन्न तिक्तता मेटाउन बैठकमा सक्दो प्रयास गरिने बताए ।

दुबै देशका प्रबुद्ध समूहले बैठकका एजेण्डा सार्वजनिक गरेका छैनन् । बैठक मंगलबारसम्म चल्ने छ । बैठकमा सन् १८१६ को सुगौली सन्धी तथा सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धी खारेजीको प्रस्ताव गर्न सीमाविदहरुले सुझाव दिएका छन् ।

सुन्दर रारा

समृद्ध मध्यपश्चिम : स्वर्गको टुक्रा सुन्दर रारा

preeti to unicode or unicode to preeti convet 
नेपालको सबैभन्दा ठूलो तालमात्र नभएर विश्वमा एक मात्र स्थान हो स्नो टाउट प्रजातिको माछा पाइने स्थल रारा । प्रकृतिको अनुपम उपहारका रुपले भरिएकाले होला राराका बारेमा राजा महेन्द्रले कविता नै रचे ।

अहिले सबै नेपाली पुग्न चाहने स्थलमध्ये एक हो । वरिपरि जंगलको बीचमा समुन्द्री सतहबाट २ हजार ९ सय ९० मिटर उचाइमा अवस्थित रारा तालमा विश्वमै कहिं पनि नभेटिने स्नो टाउट प्रजातिको माछा पाइन्छ । रारा तालको पूरा आकृति हेर्नका लागि समुन्द्री सतहबाट करीब चार हजार मिटर उचाइमा अवस्थित मुर्मा टप नै उपयुक्त स्थल हो । घामको किरण अनुसार राराले आफ्नो रङ्ग दिने गर्दछ ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो रारा तालमा जति बाह्य पर्यटकको आगमन हुनुपर्ने हो त्यति हुन सकेको छैन । तर स्वदेशी पर्यटकको भने उल्लेखनीय रुपमा आगमन हुने गरेको छ । मुगु जिल्लालाई सडकले छोएपछि रारामा आन्तरिक पर्यटकको निकै आगमन भएको रारा राष्ट्रिय निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत भोगेन्द्र रायमाझी बताउँछन् ।

रारामा पुग्नका लागि ताल्चा विमान स्थलमा नियमित उडान हुने हो भने हवाई मार्ग भएर आउने पर्यटकको पनि बृद्धि हुने बताउँछन् पर्यटन व्यवसायीहरु ।

कसरी पुग्ने ?

नेपालगञ्जदेखि ५० मिनेटको हवाई यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ मुगुको ताल्चा विमानस्थल । ताल्चा विमानस्थलबाट तीन घण्टाको पैदल दुरीपश्चात् रारा ताल पुग्न सकिन्छ ।

सुर्खेतदेखि दुई दिनको बस यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ मुगुको गमगढी । गमगढीबाट तीन घण्टाको पैदल यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ राराताल ।

सुन्दर रारा

समृद्ध मध्यपश्चिम : स्वर्गको टुक्रा सुन्दर रारा

preeti to unicode or unicode to preeti convet 
नेपालको सबैभन्दा ठूलो तालमात्र नभएर विश्वमा एक मात्र स्थान हो स्नो टाउट प्रजातिको माछा पाइने स्थल रारा । प्रकृतिको अनुपम उपहारका रुपले भरिएकाले होला राराका बारेमा राजा महेन्द्रले कविता नै रचे ।

अहिले सबै नेपाली पुग्न चाहने स्थलमध्ये एक हो । वरिपरि जंगलको बीचमा समुन्द्री सतहबाट २ हजार ९ सय ९० मिटर उचाइमा अवस्थित रारा तालमा विश्वमै कहिं पनि नभेटिने स्नो टाउट प्रजातिको माछा पाइन्छ । रारा तालको पूरा आकृति हेर्नका लागि समुन्द्री सतहबाट करीब चार हजार मिटर उचाइमा अवस्थित मुर्मा टप नै उपयुक्त स्थल हो । घामको किरण अनुसार राराले आफ्नो रङ्ग दिने गर्दछ ।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो रारा तालमा जति बाह्य पर्यटकको आगमन हुनुपर्ने हो त्यति हुन सकेको छैन । तर स्वदेशी पर्यटकको भने उल्लेखनीय रुपमा आगमन हुने गरेको छ । मुगु जिल्लालाई सडकले छोएपछि रारामा आन्तरिक पर्यटकको निकै आगमन भएको रारा राष्ट्रिय निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत भोगेन्द्र रायमाझी बताउँछन् ।

रारामा पुग्नका लागि ताल्चा विमान स्थलमा नियमित उडान हुने हो भने हवाई मार्ग भएर आउने पर्यटकको पनि बृद्धि हुने बताउँछन् पर्यटन व्यवसायीहरु ।

कसरी पुग्ने ?

नेपालगञ्जदेखि ५० मिनेटको हवाई यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ मुगुको ताल्चा विमानस्थल । ताल्चा विमानस्थलबाट तीन घण्टाको पैदल दुरीपश्चात् रारा ताल पुग्न सकिन्छ ।

सुर्खेतदेखि दुई दिनको बस यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ मुगुको गमगढी । गमगढीबाट तीन घण्टाको पैदल यात्रापश्चात् पुग्न सकिन्छ राराताल ।

प्रिय छोरीहरु आशिका तथा आरूषि,
धेरै धेरै माया र प्रेम अनि सम्झना ।

छोरीहरु, विशेष, तिमीहरुको सम्झनाले सताएकाले अस्पतालको बेडबाट यो चिठी लेख्दैछु । मैले गर्ने माया र ममता यो चिठीको पानामा कोरेर व्यक्त गर्न त्यति शब्दहरु पनि छैनन् । लेख्न पनि सक्दिनँ । यो मायालाई नाप्ने यत्रो यन्त्र बनेको छैन, नभए यति केजी छ भनेर पठाउँथेँ । जे होस्, तिमीहरुप्रति मेरो धेरै माया छ ! प्रेम छ र शुभकामना छ ।

तिमीहरुलाई राम्रो गार्जियनसीप दिएर समाजका राम्रा, सहयोगी, सुशील तथा देश र जनताप्रति बफादार नागरिक बनाउने अनि नारी सशक्तीकरणका लागि अग्रणी भूमिका निभाउने छोरी बनाउने इच्छा थियो ! चाहे त्यो डाक्टर भएर होस्, चाहे इन्जिनियर भएर वा हाउसवाइफ नै भएर किन नहोस् । तर, दैवको लीला, छोरीहरु, तिमीहरुलाई मेरो रोगबारे त्यति थाहा छैन । जे थाहा छ, मलाई क्यान्सर भएको भन्ने आशिकालाई थाहा छ । तर, यसको अन्तबारेमा तिमीलाई पनि थाहा छैन । शायद थाहा पाउनुअगाडि नै मैले यो संसार छाडिसकेको हुनेछु ।

छोरीहरु, मान्छेले जन्मेपछि अवश्य मर्नुपर्छ । कोही अगाडि, कोही पछाडि । त्यस्तै, म पनि । तिमीहरुलाई मेरो अभिभावकत्वको कमी रहनेछ । तिमीहरुलाई सधैँ सहायता गर्ने तिम्री आमा रहनेछिन् अनि तिम्रा हजुरबुवा र हजुरआमाले साथ दिनुहुनेछ । उहाँहरुको सुझाव र सल्लाह सधैँ मान्नू ।

जीवनमा आफ्नो उद्देश्यप्रति लागिपरेर त्यो पूरा गर्नू । बाबुको अभाव कहिल्यै महसुस नगर्नू । तिमीहरुलाई सहयोग र साथ दिन बोल्ड हृदय भएकी आमा छिन् । उनको कुरा सधैँ शिरोपर गर्नू ! पालना गर्नू । उनका वचनहरु तिमीहरुका लागि मार्गदर्शन हुनेछन्, नानीहरु ! तिमीहरुले एउटा अपाङ्ग बच्चाको (दाइको) पनि रेखदेख गर्नू, जसलाई सहयोगको आवश्यकता छ ।

प्रिय छोरीहरु, हामीले छोरा र छोरीमा भेद गरेनौँ । यो तिमीहरुलाई थाहा छ । तिमीहरु आमाको गर्भमा हुँदा नै मलाई तिमीहरु छोरी हौ भन्ने थाहा थियो । ‘यो पुरूषप्रधान देशमा छोरा चाहिन्छ, यसलाई गर्भपतन गरा’ भन्ने मान्छे तथा इष्टमित्रहरु धेरै थिए । तर, म र तिम्री आमाले छोरा र छोरीमा कुनै भेदभावको अनुभूति नगरी तिमीहरुलाई जन्मायौँ, हुर्कायौँ । तिमीहरु हाम्रो लागि छोरासरहका हौ । छोरा र छोरी भनेर म र तिम्री आमाले कुनै भेदभाव गर्ने गरेको छैन ।

एउटा चिन्ता छ, तिमीहरुलाई यो समाजको उदाहरण कसरी बनाउने भनेर । अब दुई-चार वर्ष आमाले पढ्न भनेको पनि गाली गरेको झैँ लाग्नेछ । किनकि, पढाइको महत्व तिमीहरुलाई थाहा छैन । तर उमेर बढ्नेछ, तिमीहरु ठूला हुनेछौं । आठ-दश कक्षामा जाँदा पढाइसँगसँगै अन्य कुरामा तिमीहरुको ध्यान जान सक्नेछ ।

तिमीहरुको किशोर अवस्था र वरपरको वातावरण 

प्रिय छोरीहरु, समयले तिमीहरुलाई किशोर अवस्थामा लैजानेछ । तिमीहरुको आवाजदेखि शरीरसम्ममा परिवर्तन आउनेछ । तिमीहरुलाई लाजशरम पनि लाग्नेछ । यो परिवर्तनलाई लुकाउन सक्नेछैनौ । यो सँगसँगै तिमीहरुको भित्री स्वभावमा परिवर्तन आउनेछ । केटाको केटीप्रति, केटीको केटाप्रति आकर्षण बढ्ने समय आउनेछ । यो स्वाभाविक पनि हो । तर, धेरैले यही उमेरमा आफ्नो भविष्य बिगारेका कैयौँ उदाहरणहरु छन् । त्यसैले यसबाट सतर्क रहनू । यस परिस्थितिमा तिमीहरु बिग्रनेछैनौ । आफ्नो पढाइ र चरित्रलाई सधैँ ख्याल गर्नेछौ । बाबाको इज्जत राख्नेछौ । यही स्कुल अवधिमा पढाइका साथै एक्स्ट्रा एक्टिभिटिजमा भाग लिनेछौ । राम्रो नृत्य सिक्नेछौ । जो मेरा छोरीहरु नाचेको हेर्न चाहन्छन् र चाहन्थे, स्कुलमा मेरा छोरीहरु सारै राम्रा, परिश्रमी, मेहनती छन् भन्ने देख्न चाहन्थे, तिनीहरुको यो इच्छा शायद पूरा गराउनेछौ ।

तिमीहरुको भविष्य

एसएलसीलाई आइरन गेट भन्ने गर्छन् । मेरा छोरीहरु, यो गेट इजिली पास गर्नेछौ । मेरो चाहना छ, तिमीहरु राम्रो बुद्धि लिएर यो गेटबाट निस्कनेछौ । तिमीहरुको आआफ्नो इच्छा होला के बन्ने भन्नेमा । जे बन, त्यसमा मेरो कुनै गुनासो रहनेछैन । तर, तिमीहरु समाजको असल मान्छे बन । समाजले तिमीहरुको उदाहरण देओस् । डाक्टर, इन्जिनियर, अफिसर, पत्रकार या हाउसवाइफ जे बने पनि बन, तर राम्रो मान्छे बन । तिमीहरु आफ्नो पेशामा राम्रो मान्छे भएनौ भने डाक्टर, इन्जिनियर वा राजनीतिज्ञ बने पनि समाजबाट केही पाउनेछैनौ । त्यसैले असल मान्छे बन्नू । तिमीहरु आफैँ नारी भएकोले नारी सशक्तीकरणमा तिमीहरुको ठूलो हात रहोस् । किनकि, नेपालमा नारीहरु पुरूषको दाँजोमा अझ कमजोर नै छन् ।

मेरा छोरीहरु, स्वास्थ्य सेवा अहिले व्यापारीकरण भइसकेको छ । तिमीहरुको पालामा झन् यसले ठूलो विकृतिको रुप लिइसकेको हुनेछ । ठूलो खाडल रहनेछ गरीब र धनीको बीचमा

नानीहरु, म डाक्टर भएकाले के अनुभव छ भने, यो क्षेत्रमा धेरै कठिनाइ भए पनि इमानदार भएर काम गर्ने हो भने जनताको सेवा पनि हुन्छ अनि इज्जत र सम्मान पनि पाइन्छ । तिमीहरुको बाबा डाक्टर भएर समाजसेवामा लाग्यो । तर, केही सपना अधुरै रहने भए, जसलाई तिमीहरुले साकार पार्नेछौ । तिमीहरुले दीनदुःखीको सेवामा जीवन समर्पित गर्नेछौ, ता कि तिमीहरुको उपस्थितिमा असहाय, गरीब तथा सबै थरीका मान्छे खुशी होऊन् । सबैभन्दा ठूलो कमाइ भनेको त्यही हो, नानीहरु ! यस्तो सम्मान र माया किनेर पाइँदैन । सोर्स लगाएर पाइँदैन । यो त मन जितेर लिने कुरा हो ।

तिमीहरुले चिकित्सा सेवाबाट वञ्चित रहेको समाजमा गएर सेवा गर्नू । शहरमा त जोकोही बसेर सेवा दिइरहेका हुन्छन्, तर दुर्गम र विकटमा कोही जान चाहँदैनन् । मेरा छोरीहरु, स्वास्थ्य सेवा अहिले व्यापारीकरण भइसकेको छ । तिमीहरुको पालामा झन् यसले ठूलो विकृतिको रुप लिइसकेको हुनेछ । ठूलो खाडल रहनेछ गरीब र धनीको बीचमा । गरीब अझ गरीब हुनेछन् । त्यो खाडल पुर्नमा तिमीहरुको ठूलो देन हुनेछ ।

तिमीहरुको यौवन, विवाह र दाम्पत्य जीवन 

प्रिय छोरीहरु, समयले कसैलाई पर्खेर बस्दैन । समयसँगै तिमीहरु किशोर अवस्था पार गरेर युवावस्थामा जानेछौ । यो परिवर्तन तिमी-हामीले रोकेर रोकिनेछैन । पढाइको क्रम सकिएर वा हाइयर एजुकेसन लिइरहेको बेला तिमीहरुलाई कुनै साथी मन पर्ला, जोसँग जिन्दगी राम्रो हुनेछ भन्ने सोच्नेछौ । त्यो नराम्रो कुरा पनि होइन । म जीवित भएको भए पनि स्वीकार गर्ने थिएँ । त्यसलाई तिम्रो बाबाले कहिल्यै अन्यथा लिने थिएन । तर समय खराब छ । तिम्रो जीवनसाथी त्यस्तो हुनुपर्छ जसले तिमीलाई बुझ्न सकोस् तिमीले उसलाई बुझ्न सकौ । फ्युचरको प्लान मिलेको होस् । जीवनभरि एकले अर्कालाई दुःख र सुखमा साथ दिन सकौ । विवाह कोसँग गर्ने भनेर चयन गर्ने अधिकार तिमीहरुमा हुनेछ । निर्णय धेरै सोचविचारबाट गर्नू । प्यार गर्नु नराम्रो कुरा होइन । त्यसलाई माया गर्नु जसबाट बाँकी जीवन सुखमय होस् ।

हेर न, तिमीहरुकी ममी र मैले लभ म्यारिज सीडीओ कार्यालयमा गरेका हौँ । हामीले एकअर्कालाई खोजेका हौँ । दुर्भाग्य, मैले उनलाई लामो समय साथ दिन सकिनँ ।

जे होस्, तिमीहरुले हाम्रो च्वाइसमा पनि थोरै ध्यान दिनेछौ । परिवारको सल्लाहलाई पनि नजरअन्दाज गर्नेछैनौ । मेरो मतलब, तिमीहरुले आफ्नो मायालाई कुर्बानी दिनुपर्छ भन्ने होइन । इच्छा, चाहना, आकाङ्क्षा अनुसार चल्नू । तिमीहरुको मनले जे राम्रो मान्छ त्यसलाई मान्नू, तर समाजलाई अपच हुने कुरा नगर्नू । किनकि, बस्नु यही समाजमा छ ।

तिमीहरु ठूला हुने बेलासम्म यो समाज धेरै परिवर्तन भइसक्नेछ । मेरा छोरीहरु, तिमीहरु यो समाजको रुढिवादलाई पछि पार्दै आधुनिक समाजमा उदाहरण बन्नेछौ । जसरी हामीले पनि आफ्नो पालामा सीडीओको अफिसमा गएर विवाह गरेका थियौँ, दाइजो र जन्ती लगेर, ठूलो भतेर गरेका थिएनौँ । हाम्रो विवाहमा पार्टी भएको थिएन । यसबाट मेरा इष्टमित्रहरु खुशी थिएनन् । तर, समयसँगै सबै ठीक भएर गयो ।

छोरीहरु, यो कुरा मैले किन लेखेको भने, तिमीहरु यो उमेरमा पुग्नुभन्दा धेरै अघि मैले यो धरतीलाई छाडिसकेको हुनेछु ।

तिमीहरुलाई माया गर्ने,
बाबा

विशिष्ट पदमा पुग्दैमा राज्यलाई दुहिरनुपर्छ भन्ने छैन । बरु सकिन्छ भने दिए हुन्छ । किनकि, हामी गरिब छौं । http://bit.ly/28Y8cPM

गणतन्त्र नेपालका प्रथम राष्ट्रपति रामवरण यादवलाई भाडाबाट हटाइदिन घरधनीले अदालत गुहारेका छन्। यादव कार्यकाल सकिएपछि आफ्नै घरटोलमा भाडामा बसेका छन्। सरकारले त्यसको भाडा तिरिदिएको छैन। तिर्न कानुन पनि छैन। अर्कातिर पूर्वउपराष्ट्रपति परमानन्द झा बस्न त आफ्नै घरमा बसेका छन्, तर राज्यले सेवा–सुविधा दिएन भनेर बिलौना गरिरहेका छन्। सरकारले गतिलो भाडाको घरमा राखिदियोस्, आफ्नो घर भाडामा लाउन पाइयोस्, गाडी, चालक, केही कर्मचारी र सुसारेहरू उपलब्ध गराओस् भन्ने उनको पनि चाहना छ।

हो, उनीहरूलाई राज्यले हेर्नुपर्छ। उनीहरूले पनि राज्यलाई हेर्नुपर्छ। राज्यसँग माग्नु अधिकार हो। राज्यलाई दिनु कर्तव्य। कर्तव्यभन्दा अधिकार ठूलो ठान्नु नागरिक धर्म होइन। आफूसँग हुँदाहुँदै देशबाट पनि लिन चाहने त पुराना राजा–महाराजाहरू हुन्। जनताका सन्तान राज्यबाट आस गर्दैनन्। त्यसैले शासन व्यवस्था बदल्न जनताले लामो संघर्ष गरेका हुन्। त्यो पूर्वविशिष्टहरूले बुझ्नुपर्छ। राज्यले कानुन बनाएर व्यवस्थित नगरुन्जेल धैर्य गर्न सक्नुपर्छ। यससम्बन्धी कानुन ल्याउने पटक–पटक पहल भएको छ। बाबुराम भट्टराई, सुशील कोइराला हुँदै वर्तमान केपी ओली सरकारले तेस्रो झड्का यसलाई अघि बढाएको छ। देशको अवस्थालाई ध्यान दिएर यस्ता कानुन ल्याउनु हुँदैन, अर्थात् हरेक पूर्वविशिष्टलाई विलासी सुविधा दिनु आवश्यक छैन भन्ने पनि धेरै छन्। दिनुपर्छ भन्ने तर्क गर्ने पनि उत्तिकै छ।

धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य छायाँक्षेत्र

सत्ययुुगमा महादेवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर विश्व भ्रमण गर्दा देवीको अन्तिम अंग पतन भएको विश्वास गरिने छायाँक्षेत्र धार्मिक पर्यटनको गन्तव्य हो । दाङको घोराहीदेखि करीब ७० किलोमिटर सडक दूरीमा अवस्थित छायाँक्षेत्र मोक्षप्राप्ति गर्ने पूूण्यभूूमि भएको धार्मिक विश्वास छ । धार्मिक पीठको नामले चर्चित छायाँक्षेत्र सल्यान सदरमुुकाम खलंगादेखि १९ किलोमिटर दक्षिणपूूर्वमा पर्दछ । सल्यानको शारदा नदीको पूूर्वतिर अवस्थित छायाँक्षेत्र धार्मिक हिसाबले जतिसुकै महत्व भए पनि प्रचारप्रसार हुुन नसक्दा पर्यटन प्रवद्र्धन हुुन सकेको छैन ।

छायाँक्षेत्र आफै छायाँमा परेको छ यतिबेला । सरकारी तहबाट केही प्रवद्र्धनात्मक काम भए पनि पर्याप्त भने हुुनसकेको छैन । न्यूूनतम पूूर्वाधार निर्माणका लागि पर्यटन मन्त्रालयबाट हालसम्म १५ लाख रुपैयाँ, भू–संरक्षण कार्यालयबाट एक लाखको सहयोगमा मन्दिर परिसर ढलान गर्ने र अंग पतन भएको शीलाको संरक्षण गर्ने काम भएको छ । त्यसैगरी मन्दिरमा खानेपानीको व्यवस्थाका लागि जिविस सल्यानबाट दुई लाख सहयोग प्राप्त भए पनि मन्दिरसम्म पुुग्ने सडकको अवस्था कमजोर भएको स्थानीयले बताएका छन् ।

धार्मिक आस्थाको केन्द्र छायाँक्षेत्रमा काठमाडौं, दाङ, नेपालगञ्ज, बुुटवल र छिमेकी जिल्लाबाट भ्रमण गर्ने गरेको स्थानीय मानसिंह रोका बताउँछन् । उनका अनुुसार टाढा–टाढाबाट मानिसहरु आए पनि यहाँ आउने बाटो, आवास, पानीलगायतको राम्रो व्यवस्था हुुनसकेको छैन । यसको प्रचारप्रसार हुुन सके धेरै दर्शनार्थी आउने उनको अपेक्षा छ ।

धार्मिक आस्थाको केन्द्र छायाँक्षेत्रको प्रवद्र्धनात्मक काम खासै हुुन सकेका छैनन् । अर्काेतिर ओझेलमा परेका यस्ता आस्था केन्द्रहरुको बजारीकरण गर्न नसकिदा सुुनसान जस्तै बनेको छ छायाँक्षेत्र । यसको महत्वलाई बजारीकरण गर्न सके मोक्षभूूमिप्रति आम हिन्दू धर्मावलम्बीलाई भित्र्याउन सकिन्छ । यद्यपि हालसम्म स्थानीय निकायदेखि निजी क्षेत्र अनि स्वयं सरकारले पनि गम्भीररुपले ध्यान नदिएको स्थानीयहरुको ठम्याई छ ।

धार्मिक महत्वको क्षेत्र छायाँक्षेत्रको अन्य कुुनै आम्दानी छैन । वर्षमा एकदिन लाग्ने मेला र अन्य समयमा आउने दर्शनार्थीले चढाएको भेटीबाट मन्दिर व्यवस्थापन गरिएको छ । वार्षिक औसतमा ७० हजारजतिको आम्दानीले जेनतेन मन्दिर सञ्चालन गरेको मन्दिर व्यवस्थापन समितिले बताएको छ । विशेष गरी यहाँ शिवरात्रिको बेलामा ठूूलो मेला लाग्ने गर्दछ । ५० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको छायाँक्षेत्रसम्म पुुग्ने कच्ची बाटो २०६५ सालमा नागा बाबा प्रेम गिरीले निर्माण गरेका हुुन् । मन्दिरसम्म पुुग्न कच्ची बाटोको स्तरोन्नति हुुन नसक्दा दर्शनार्थीलाई असहज भएको छ ।

नागा बाबाले २०३७ सालमा मन्दिरको जिर्णाेद्वार गरेका हुुन् । मन्दिर परिसरमा अहिले छत्रेश्वरी देवीको ठूूलो मन्दिर छ । यससँगै सुुकमोला योगिनी पिशाचेश्वर महादेवको उत्पत्ति भएको धार्मिक विश्वास छ । यस मोक्षभूूमिमा कालआदि अष्ट भैरवले तपस्या गरेका थिए । जहाँ–जहाँ सतीदेवीको शरीर पतन भएको थियो, त्यहीं–त्यहीं पीठ उत्पन्न हँदै गएको धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख छ । मन्दिर परिसरको उत्तरतिर एउटा ठूूलो शीला छ, जहाँ सतिदेवीको सम्पूूर्ण अंग पतन भएको विश्वास गरिन्छ । अंग पतन भएको शीलामा आँखाले अवलोकन गरे सल्यानका गाउँबस्ती देख्न सकिन्छ भन्ने किंवदन्ती छ ।

पौराणिक कथाअनुुसार सतीदेवीको पहिलो शरीर गुुहेश्वरीमा पतन भएको थियो भने अन्तिम शरीर सल्यानको छायाँक्षेत्रमा पतन भएको हो । जहाँ–जहाँ अंग पतन भए, त्यहाँ सबै पूण्यभूूमिको रुपमा रहेका र अन्तिम अंग पतन भएको स्थान यस क्षेत्र मोक्ष प्राप्त गर्ने पूूण्यभूूमि भएको पुुुजारी चूडामणि न्यौपाने बताउँछन् । उनका अनुुसार धार्मिक आस्थाको पूण्यभूूमिको दर्शन गरे मोक्ष प्राप्त हुुने धार्मिक विश्वास रहेको पुजारी चूडामणि न्यौपानेको तर्क छ । धार्मिक पर्यटनको बेजोड सम्भावना भएको छायाक्षेत्रको प्रवद्र्धन गर्न सकेमा सल्यानको पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ । यसतर्फ सबैको ध्यान जान आवश्यक छ । मूलतः प्रचारप्रसारलाई बढावा दिन सके धार्मिक पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ । ऐतिहासिक धार्मिक हिसाबले पुुरानो मोक्षभूूमि प्रवद्र्धनको अभावमा ओझेलमा परेको हो ।

पर्यटकीय गन्तव्य बन्दै बाह्रकुने

विगत २० वर्षसम्म प्रायः सुनसान देखिने बाह्रकुने दह अहिले पर्यटकीय गन्तव्य बन्दैछ । प्राकृतिकरुपमा मनमोहक देखिने बाह्रकुने ताल र त्यस वरिपरिको वातावरणले जोसुकैलाई पनि लोभ्याउँछ ।

विगत केही वर्षदेखि त्यस क्षेत्रको विकासका लागि राज्यको तर्फबाट चासो बढ्दै गएपछि बाह्रकुने दह क्षेत्रको प्रवद्र्धनको काम अगाडि बढ्दै गएको छ ।

ताललाई फराकिलो बनाइनु, मन्दिर वरिपरि सिँढी निर्माण हुनु, दहमा डुंगाको व्यवस्था गरिनु, पिकनिक स्पट निर्माण हुनु, खानेपानीको उचित व्यवस्थापन हुनुले त्यहॉ आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरुको बृद्धि हुँदै गइरहेको छ ।

धार्मिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण मानिदै आएको बाह्रकुने दहले पछिल्लो समयमा पर्यटकीयस्थलको रुपमा आफ्नो परिचय दिन थालेको छ । हरेक वर्षको मकर संक्रान्ति (माघ १ गते) मा मेला लाग्छ । त्यतिबेला हजारौं दर्शनार्थीको उपस्थिति हुने गर्छ ।

चाडपर्वका बिदा र अन्य सार्वजनिक बिदाका दिनहरुमा अढाई सय पर्यटकहरु प्रकृति अवलोकन गर्नुका साथै डुंगामा सवार भई मनोरञ्जन लिने गर्छन् ।

विशेष अवसरमा धार्मिक पर्यटकहरु आएर पूजाआजा गर्नुका साथै केही समयका लागि आफ्ना दुःख पीडा बिसाएर जान्छन् । खास दिनबाहेक अन्य दिनहरुमा पनि दैनिक दुई दर्जन बढी दर्शनार्थीहरुको उपस्थिति हुन्छ । बराह क्षेत्रको विकासका लागि बराह क्षेत्र संरक्षण सम्वद्र्धन समिति पनि गठन गरिएको छ । जसले त्यहाँको सम्पूर्ण व्यवस्थापन हेर्ने गर्दछ ।

समितिका अध्यक्ष टेमन बुढा यस क्षेत्रको विकासका लागि पर्यटन मन्त्रालय, जिल्ला विकास समिति, घोराही नगरपालिका, भौतिक निर्माण तथा शहरी विकास कार्यालयजस्ता निकायहरुले आर्थिक सहयोग गरेको बताउनुहुन्छ ।

यस वर्ष पनि खहरे नियन्त्रणको काम गर्ने योजना छ । दहको दक्षिणतर्फ बराहको मुख्य मन्दिर, गणेश मन्दिर र विष्णु मन्दिर निर्माण भएका छन् भने दहभित्रको सानो टापुमा बाराहीदेवी मन्दिर निर्माण भएको छ । त्यहॉ पुग्न डुंगा चढ्नुपर्छ ।

पर्यटकहरुको मनोरञ्जनका लागि काठका दुुईवटा डुंगाको व्यवस्था गरिएपछि थप आकर्षण बढेको अध्यक्ष बुढा बताउनुहुन्छ ।

दहदेखि उत्तरपूर्वमा दुईवटा शिव मन्दिर छन् । नजिकै विष्णु पाञ्चायन मन्दिर र धर्मशाला छ, जो स्वर्गीय प्रेमलाल पाण्डेले निर्माण गरिदिनुभएको हो । पर्यटकहरुका लागि पक्की धर्मशालाको व्यवस्था गरिएको छ भने खानपिनका लागि नजिकै होटल खुलिसकेका छन् ।

बराह मन्दिरमा सन्तान प्राप्तिका लागि बर माग्न आउने र सन्तान प्राप्तिपछि भेडाको बलि दिने प्रचलनअनुसार यहाँ वर्षेनी हजारौं भेडाको बलि दिइन्छ ।

कर्णाली प्रदेशबाट आएका बाह्र भाइ बराहमध्ये कैलु बराहको बासस्थान मानिने यो दह एकै रातमा उत्पत्ति भएको किंवदन्ती छ ।

ताल भएको ठाउमा पहिले बस्ती रहेको र बराह त्यहॉ आई यो ठाउ‘मा ताल उत्पत्ति हुन्छ, तिमीहरु अन्यत्र सर भनेका र सोही राति ताल उत्पत्ति भएको जनश्रुति छ ।

बराहले मगर समुदायकी छोरी विवाह गरेका कारण बराहको पुजारी मगर नै हुनुपर्छ भन्ने परम्पराअनुसार बराह मन्दिरका पुजारी पनि मगर समुदायका रहने गरेका छन् ।

‘टुरिज्म हव’ बन्दै सवारीकोट

दाङको लक्ष्मीपुर गाविस वडा नं. ५ को सवारीकोट ‘टुुरिज्म हव’को रुपमा विकास हुुँदै गएको छ । समुन्द्री सतहबाट १ हजार ८ सय मिटरभन्दा बढी उँचाइमा रहेको सवारीकोटमा अहिले दैनिकजसो त्यहाँको र त्यस ठाउँबाट देख्न सकिने दृश्य अवलोकनका लागि मानिसहरु जाने गर्दछन् ।

यसको उत्तर–पूर्वमा जसपुुरकोट, दक्षिण–पश्चिममा पौवाकोट, पश्चिममा जंगल र सिस्नेखोला तथा दक्षिणमा जंगल र तारकेनी बस्ती अवस्थित छ । यस ठाउँबाट दाङका विभिन्न क्षेत्रको अवलोकन गर्न सकिन्छ भने विभिन्न हिमालहरु समेतको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ ।

सदरमुकाम घोराहीबाट उत्तर–पूर्व १२ किलोमिटरको दूरीमा रहेको सवारीकोट जिल्लाकै ऐतिहासिक महत्व बोकेको पर्यटकीय क्षेत्र हो । सवारीकोट प्राचीन राजनीतिक इतिहास बोकेको क्षेत्र पनि हो ।

यसको प्राचीन राजनीतिक पृष्ठभूमि कोट्याउने हो भने दाङको थारु राज्य, छिल्लीकोटे राजा, बझाङ तथा उदयपुुर राज्यहरुसँग सम्बन्ध रहेको पाइन्छ । कुुनै समयमा यस क्षेत्रमा मणि पाण्डे र उनका सुपुत्र रतन पाण्डे (रत्नपरीक्षक) राजा भएको चर्चामा आउने गर्दछ । अहिले पनि सवारीकोटको उत्तर–पूूर्वमा रहेको जसपुरकोटमा दरबारका अवशेषहरु फेला पर्ने गरेको पाइन्छ ।

यस क्षेत्रमा अहिले पनि २५ बिघाभन्दा बढी क्षेत्रफल भएको खुल्ला चौर रहेको छ । रत्नपरीक्षकका पालामा दाङका थारु राज्यहरुमाथि आक्रमण गरी सवारीकोटे राजाले आफूमाथि मिलाएको भनिन्छ ।

त्यस्तै यो क्षेत्रमा नमूूना मगरग्राम, मनकामना गोरखनाथको मन्दिर, प्याराग्लाइडिङ र जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्नका लागि पनि महत्वपूूर्ण क्षेत्रको रुपमा लिइन्छ । अहिले जिल्ला विकास समितिले नमूूना मगरग्रामलाई विकास गर्नेतर्फ बढी चासो देखाएको छ ।

सवारीकोटबाट विभिन्न ठाउँका प्याराग्लाइडिङ पाइलटहरुले थुुप्रै पटक सफल प्याराग्लाइडिङ उडान भरिसकेका छन् । विशेषगरी प्याराग्लाइडिङका लागि उपयुुक्त क्षेत्र मानिएको जसपुर डाँडालाई निकट भविष्यमा प्याराग्लाइडिङ स्पटको रुपमा विकास गर्न जिल्लाका सरकारी निकाय, गैरसरकारी निकाय र स्थानीयबासीको भनाई छ ।
सर्वप्रथम २०५० सालमा एक जर्मन नागरिकले जसपुुुरकोटबाट प्याराग्लाइडिङको सफल उठान गरेर लक्ष्मीपुरको भकारेडाँडामा ओर्लेका थिए ।

विगत एक–दुई वर्षयता सो क्षेत्रको विकासका लागि विभिन्न प्रयासहरु थालिएका छन् । उक्त क्षेत्रमा अधिकांश मगर जातिको बसोबास भएकाले यसलाई मगरग्रामको रुपमा विकास गर्न सके सबैभन्दा छिटो समयमा पर्यटन क्षेत्रको रुपमा विकास हुने स्थानीयको भनाइ छ । सो स्थानमा भ्यूटावर निर्माण गर्न सके दाङको सदसमुुकाम, देउखुुरी उपत्यका लगायतका क्षेत्रहरु अवलोकन गर्न सकिनेछ ।

सवारीकोट पुग्न सदरमुकाम घोराहीबाट दुुई/तीन घण्टाको पैदलयात्रामा पुुग्न सकिने भएकाले ट्रेकिङ मार्ग निर्माण गर्न जरुरी रहेको देखिन्छ । त्यस्तै, त्यस क्षेत्रमा मोटरबाटो विस्तार एवं स्तरोन्नति गर्नुका साथै बिजुली, खानेपानी लगायतका महत्वपूर्ण आधारभूत आवश्यकतालाई प्राथमिकतामा राखेर विकास गर्न जरुरी देखिन्छध्र यी सबै पूर्वाधारको विकास गर्न सके सवारीकोट जिल्लाकै नमूना पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ ।

पर्यटकीय गन्तव्य कमल दह |

चारैतिर पहाडले घेरिएको अनि उत्तर पूूर्वतिर सिस्ने हिमालले लुकामारी खेलिरहेको पर्यटकीय गाउँ रुकुुमकोटको बीचैमा एक प्राकृतिक ताल छ– कमल दह । पर्या र साहसिक पर्यटनको हिसाबले निकै महत्व बोकेको कमल दह झण्डै तीन वर्गकिमिमा फैलिएको छ ।

पौराणिक कथाअनुुसार कुुटुन्बुुरीको धार्मिक आस्थाले पनि प्रसिद्धी कमाएको कमल दहको पानी सफा र निलो छ । कतै मुुहान पनि नदेखिने तर पानी सुुकेर पनि नघट्ने कमल दहको अनौठो विशेषता हो । सधैं कञ्चन पानीको छाल अनि गृष्ममा फुल्ने कमलको मनमोहक आकर्षणले पर्यटकको मन लोभ्याउँछ । साहसिक खेल ट्रायोथलनको लागि स्विमिङ, डुङ्गा बिहार गर्न सकिने कमल दह निकै आकर्षक छ ।

दाङको घोराहीदेखि १ सय ३९ किलोमिटरको सडक दुुरीमा पर्ने रुकुुम खलंगा अनि खंलगादेखि पूूर्वतर्फ मध्यपहाडी लोकमार्ग हुुँदै ३० किलोमिटर सडक दुुरी पार गरे पर्यटकीय गाउँ रुकुुमकोट पुुग्न सकिन्छ । समुुन्द्री सतहदेखि झण्डै १ हजार सात सय मिटर उँचाइमा पर्ने रुकुुमकोट सुुन्दर पर्यटकीय क्षेत्र हो । वि.सं. २०१८ देखि २०३० बैशाखसम्म रुकुुमको सदरमुुकामसमेत रहेको रुकुुमकोट ऐतिहासिक स्थल पनि हो । सानीभेरी नदीको दक्षिण पूूर्वतिर अवस्थित रुकुुमकोटमा सात सय वर्ष पहिलेदेखि गौतमहरुले बसोबास गर्दै आएको भनाई छ ।

राष्ट्रिय गौरवको आयोजना निर्माणाधीन मध्यपहाडी लोकमार्गले छोएको रुकुुमकोटमा अवस्थित कमल दह पर्या र साहसिक पर्यटनको आकर्षण केन्द्र भएको ट्रायोथलन खेलका लागि रुकुुमकोट पुुगेका ट्रायोथलन प्रशिक्षक दीपक भण्डारीले बताए । पर्यासँगै साहसिक खेल ट्रायोथलन र माउन्टेन बाइकलगायत अन्य साहसिक खेलका लागि कास्कीपछि रुकुुमकोट उपयुुक्त स्थान भएको उनको भनाई छ ।

प्रचार प्रसार र संरक्षणको अभावमा पर्या पर्यटनको आधार कमल दह अझैं बेखबर जस्तै बनिरहेको स्थानीयबासीको भनाई छ । सडक, सञ्चार र विद्युुत अनि घरबास कार्यक्रम व्यवस्थित हुुन नसक्नु र विकासका पूर्वाधारहरुको निर्माण नहुनु यहाँको मुख्य समस्या हो । स्थानीय तहमा जिविसले पर्यटनको लागि निकै सक्रियता देखाए पनि पर्यटनसम्बद्ध निकाय पर्यटन बोर्ड, टान, हानजस्ता संस्थाले रुकुुमको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि चासो नदेखाएको स्थानीयको गुुनासो छ । वर्षातको पानीले माटो बगाएर दहमा जाने र दहमा उम्रने झ्याउ झारले तालको सुन्दरतालाई बिगार्ने गरेको स्थानीय बताउँछन् ।

स्थानीय निकाय जिल्ला विकास समितिको नेतृत्वमा रुकुुमकोट कमलदह महोत्सव गएको बैशाखमा सम्पन्न भएको थियो, महोत्सवको माध्यमबाट रुकुुमकोटको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि पहल गरिएको स्थानीय विकास अधिकारी भरत शर्मा बताउनुुहुुन्छ, स्थानीय निकायको श्रोत साधनबाट ताल संरक्षण, मन्दिरको सम्वद्र्धन र प्रवद्र्धनात्मक कामसंगै महोत्सवको आयोजना गरेर सम्बद्ध निकायहरुको ध्यान आकषर््िात गरेको उहाँले बताउनुु भयो ।

पर्यटन सम्बद्ध निकायहरु राजधानी आसपासमा केन्द्रित हुुनाले राजधानी बाहिरका पर्यटकीय क्षेत्रहरुको अपेक्षाकृत विकास हुुन नसकेको रुकुमका स्थानीय विकास अधिकारी भरतराज शर्माले बताए । जिविससँग सीमित बजेट हुुने र असीमित क्षेत्रमा काम गर्नुुुपर्ने बाध्यता भएकोले पर्टयन क्षेत्रलाई एक्लै जिविसले मात्र व्यवस्थित गर्न नसकेको उनको भनाई छ । उसो त जिविस रुकुुमको पहलमा रुकुुमको पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न जिविस बेवसाइट सञ्चालन गरिएको छ, वेसाइटमा पर्यटकीय गन्तव्यहरुको बारेमा जानकारीहरु पनि राखिएका छन् ।

स्थानीय तहमा भएका पर्यटनका प्रयासलाई राज्यको उपल्लो निकायले ध्यान दिदै सडक र सञ्चारको पहँुच अनि दहको संरक्षण, सम्बद्र्धन अनि प्रवद्र्धनमा लगानी गर्न सके पर्यटन आगमनमा वृद्धि गर्न सकिन्छ ।

पयर्टकको पर्खाइमा सिस्ने हिमाल ......

पश्चिम नेपालको उत्कृष्ट हिमाल आरोहण गन्तव्य सिस्ने हो । नयाँ आरोहण गन्तव्य भए पनि उचित पूर्वाधारको विकास हुुन नसक्दा पर्यटकहरुको रोजाइको गन्तव्य भएर पनि अपेक्षाकृतरुपमा पर्यटकलाई भित्र्याउन सकिएको छैन । यद्यपि यतिबेला सिस्ने स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको पर्खाइमा छ । समुद्र सतहदेखि ५ हजार ९ सय ११ मिटर अग्लो सिस्ने हिमाल रुकुमको सिस्ने गाविसमा पर्दछ । आकाश छेड्न लागेको जस्तो देखिने हुनाले मुर्कुुट्टा नाउँले चिनिने सिस्ने हिमपाटनको रुपमा पनि चर्चित छ । माछापुच्छ«ेको बहिनीको उपमा पनि दिइएको सिस्नेमा सन् २०१३ मे १२ तारिखमा पहिलो पटक नेपाली आरोहीको नेतृत्वमा सफल आरोहण भएको हो ।

दाङको घोराहीदेखि १ सय ३९ किलोमिटर सडक दूरी पार गर्दै रुकुुम खलंगाबाट मध्यपहाडी लोकमार्ग हुँदै पूर्वतिर हानिए सिस्ने पुुग्न सकिन्छ । मगर संस्कृतिले धनी गाउँ तकसेरा, हुुकाम र मैकोटबाट सिस्ने पुुग्न सकिन्छ । नेपालको एक मात्र शिकार आरक्ष ढोरपाटनबाट सिस्ने पुग्न सकिन्छ । सिस्ने पुग्नका लागि पैदलमार्गको काम शुरु हुँदैछ । हालसम्म २ हजार ७ सय मिटरको उचाइसम्म पैदलमार्ग जेनतेन भए पनि ४ हजार २ सय मिटरको सिस्ने बेसक्याम्पसम्म पैदल मार्ग निर्माण भए पर्यटकलाई सहज हुने स्थानीयबासी बताउँछन् ।

सिस्ने गन्तव्यको लागि दाङलाई आधार मानेर राप्तीको रुकुमका हिमाल, तालसँगै रोल्पा, रुकुमको युुद्ध पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गर्न सकिने सिस्ने हिमालका पहिलो आरोही मनबहादुुर खत्रीले बताए । ‘पश्चिम नेपालको एक उत्कृष्ट आरोहणयोग्य हिमाल भएर पनि सिस्ने अझैं ओझेलमा परेको छ, उनले भने, ‘हिमाली पाटनले सजिएको सिस्ने निकै सुन्दर छ, यहाँ विदेशी मात्र होइन स्वदेशी पर्यटकका लागि पनि राम्रो गन्तव्य हो ।’ सिस्ने पुुग्नका लागि विकासका पूर्वाधारहरु नभएको भन्दै उनले सडक यातायात, पैदल मार्गसँगै हवाइ यातायातलाई व्यवस्थित गर्न सके राप्ती पर्यटनको गन्तव्यको आधार सिस्ने बन्ने बताए ।

‘सिस्ने अत्यन्तै मनमोहक छ । हिमाली पाटनले सजिएको छ । टाकुुरो बनेको सिस्नेको दक्षिण पूर्वी मोहडाबाट आरोहण गर्न सकिए पनि अन्य मोहडाबाट आरोहण गर्न कठिन छ, आरोही खत्रीले भने, ‘पर्यटकहरु नयाँ–नयाँ हिमाल आरोहण गर्न चाहन्छन् तर व्यवस्थित आरोहणका लागि आवश्यक व्यवस्था छैन ।’

सरकारद्वारा गठित पिक प्रोफाइल कार्यदलका सदस्यसमेत रहेका खत्रीले नेपालको हिमाल आरोहणलाई व्यवस्थित गर्न पिक प्रोेफाइल तयार गर्न लागेका बताए । ‘हालसम्म नक्साको भरमा आरोहण गरिएको थियो’ उनले भने, ‘यसलाई वैज्ञानिक र व्यवस्थित हिमाल आरोहणको लागि १९ सदस्यीय कार्यदल लागि परेको छ ।’

विदेशी पर्यटकहरुले एभरेष्टको आरोहण मात्र होइन नयाँ–नयाँ हिमालको आरोहण गर्न इच्छा व्यक्त गरे पनि व्यवस्थित हिमाल आरोहण नहुुनाले पर्यटकले चाहेको ठाउँमा पु¥याउन नसकिएको उनको भनाई छ ।

राप्तीको पर्यटन प्रवद्र्धन मात्र होइन, मध्यपश्चिमकै पर्यटनका लागि सरकारले अन्तर्राष्टिय विमानस्थलको उचित व्यवस्था गर्न सके मध्यपश्चिम क्षेत्रको पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ । मध्यपश्चिमका अन्य जिल्लामा पनि सडक र हवाइ सञ्जाल जोड्न सकिन्छ । राप्तीको सन्दर्भमा दाङ हुँदै रुकुम, रोल्पा, सल्यान र प्यूठान जिल्लामा साहसिक, साँस्कृतिक र युुद्ध पर्यटकीय क्षेत्रको अवलोकन गर्न पर्यटकहरुले चाहना गरे पनि हवाइ सेवा सुुविधा नहुँदा प्रवद्र्धनमा समस्या भएको पर्यटन जानकारहरुको तर्क छ ।

रुकुमको सिस्ने हिमालको सन २०१३ मे १२ मा रुकुमका स्थानीय आरोही मानबहादुुर खत्री नेतृत्वको समूहले पहिलो पटक हिमालको सफल आरोहण गरेका थिए । सरकारले पहिलो पटक आरोहणको अनुमति दिएपछि मानबहादुरसहितको ७ जनाको टिमले १० दिन लगाएर सिस्नेको चुचुरोमा नेपालको राष्ट्रिय झण्डा फहराएका थिए । आरोही टिमका लिडर मानबहादुर खत्रीका अनुुसार अलबहादुुर खत्री, अमेरिकन नागरिक लाइन एल–जो, कैलालीका ध्रुव विष्ट, गोरखाका मुलाल गुरुङ म्याग्दी विनायक मल्ल ठकुरी, जुम्लाका अमृत विक र गोरखाका सुमन गुुरुङले सिस्नेको चुचुरोमा सफलता चुमेका थिए । उक्त टीमले ४ हजार २ सय मिटरको उचाइमा बेसक्याम्प स्थापना गरेर सिस्ने चढेका थिए ।

उता सिस्ने गन्तव्यका लागि ढोरपाटनदेखि तकसेरा हुँदै हुकाम मैकोटबाट सिस्ने हिमाल पुग्ने पैदल यात्राको सर्वे भइरहेको रुकुमका स्थानीय विकास अधिकारी भरतकुमार शर्माले बताए । नेपालकै एकमात्र शिकार आरक्ष ढोरपाटन रुकुममा पर्ने भएकाले पर्यटकलाई ढोरपाटनमा शिकार खेलाउने र ढोरपाटन हुँदै हुकाम मैकोटको मगर संस्कृतिको स्वाद दिन सकिन्छ । यसका साथै मैकोटबाट सिस्ने आरोहण गराउन सकिने शर्माको दावी छ । पैदलमार्गले पूर्णता पाएपछि सिस्नेको पर्यटन गर्न चाहने पर्यटकका लागि सहज हुने उनले बताए । रुकुम सदरमुकामदेखि चार दिनको पैदल यात्रा पूरा गरे सिस्नेको आधार शिविरमा पुग्न सकिन्छ । मध्यपहाडी लोकमार्ग हुँदै पर्यटकीय क्षेत्र रुकुमकोटबाट तकसेरा, हुकाम र मैकोटपछि सिस्ने पुुग्न सकिन्छ । मगर संस्कृतिको अनुपम स्वाद लिन चाहने पर्यटकका लागि तकसेरा, हुकाम र मैकोट उपयुुक्त गन्तव्य भएको शर्माको भनाई छ ।

नेपालमा १३ वटा हिमश्रृंखला रहेका छन् । सिस्नेलाई हालसम्म काञ्जिरोवा हिमश्रृंखलामा राखिए पनि सिस्ने धौलागिरी हिमश्रृंखलामा पर्ने हिमाली पर्यटनसँग चासो राख्नेहरुको तर्क छ । १ हजार ३ सय बढी ६ हजार मिटर अग्ला हिमालहरु नेपालमा पर्दछन् । त्यसैगरी नेपालमा ४ हजारमाथिका ३ हजार ३ सय हिमचुुचुुराहरु रहेको बताइन्छ । हालसम्म सरकारले सिस्नेसहित ४ सय १४ वटा हिमशिखरहरुको आरोहणका लागि अनुुमति दिएको छ । हिमालहरुको उचित आरोहण तथा पहिचान गर्न सरकारले १९ सदस्यीय पीक प्रोफाइल कार्यदल गठन गरेको छ । जसमा भूगोलविद, आरोहणविज्ञ, प्रहरी सेनासहितको टोली गठन गरेको छ । कार्यदलले काम सुरु गरिसकेको छ ।

मन्द बन्दै थबाङको पर्यटन

इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा आफ्नो छुुट्टै पहिचान बनाएको ऐतिहासिक गाउँ थबाङको ग्रामीण पर्यटन कार्यक्रम मन्द बन्दै गएको छ । युुद्ध पर्यटन र सांस्कृतिक पर्यटनको गन्तव्य थबाङमा पर्यटन प्रवद्र्धनका गतिविधि सेलाउँदै जान थालेका छन् पछिल्लो चरणमा । जिम्मेवारहरुको बेवास्ताका कारण यहाँको पर्यटनको विषय ओझेलमा पर्दै गएको हो ।

माओवादी आन्दोलनका बेला निर्माण भएका युुद्धसँग सम्बद्ध मूूर्त या अमूूर्त सम्पदाहरुको संरक्षण हुुन सकेको छैन । तत्कालीन समयमा माओवादीले निर्माण गरेका लघुु जलविद्युुत, जनवादी विद्यालय जनकम्युुनहरु भत्किदै गएका छन् । शान्ति प्रकृयापछि युुद्धसँग सम्बद्ध वस्तुुहरु सम्पदामा परिणत भए पनि त्यसको संरक्षण गर्न राज्य तहबाट खासै पहल हुुन सकेको छैन । स्वयं माओवादी नेतृत्वले पनि यसप्रति वास्ता गर्न छाडेको स्थानीय बताउँछन् ।

पर्यटकीय गन्तव्यको रुपमा विकास गर्न विगतमा केही पहल भए पनि पछिल्लो चरणमा मन्द बन्दै गएको स्थानीय युुवा विवेक रोकाले बताए । ‘पार्टी विभाजनपछि थबाङको पर्यटनको विषय अलि गौण बन्दै गएको छ’, उनले भने, ‘दलका नेताहरुले आश्वासन दिए पनि काम नगर्ने परिपाटीले थबाङको पर्यटनको प्रसङ्ग सेलाएको छ ।’ नेताहरु थबाङको विकासका लागि भन्दा राजनीतिक प्रतिशोधमा देखिनुुले अपेक्षाकृत थबाङको पर्यटनले गति लिन नसकेको उनको जिकिर छ । यसका साथै स्थानीयहरुको जाँगर कम देखिनुुका र सरकारी तहबाट थबाङको पर्यटन प्रवद्र्धनमा गर्न कम चासो हुुनुुले पनि थबाङको पर्यटनको विषय सेलाएको उनले भनाई छ । ‘ऐतिहासिक युुद्ध सम्पदाहरुको संरक्षण गर्ने काम भएको छैन’, उनले भने, ‘संरक्षण गर्न सरकारी तहबाट पहल नभए केही समयपछि सबै सम्पदा गुुमनाम हुुने सक्छन् ।’

समुुन्द्री सतहदेखि दुुई हजार मिटर उचाइमा अवस्थित थबाङ भित्री भोटजस्तो देखिन्छ । चारैतिर डाँडाहरुको बीचमा अवस्थित छ थबाङ । रोल्पा सदरमुुकाम लिबाङदेखि २८ कोष उत्तरतर्फ पर्दछ ऐतिहासिक गाउँ थबाङ । जलजला पहाडको काखमा रहेका थबाङ मगरहरुको जननी भूमि मानिन्छ । मगर संस्कृतिले नेपालकै उत्कृष्ट मानिने थबाङमा ग्रामीण पर्यटनका लागि जिल्ला विकास समितिले पहल गरिरहेको जिल्ला विकास समितिका पर्यटन फोकल पर्सन दीपेन्द्र डिसीले बताए । स्थानीय तहमा कम सक्रियता देखिनाले पर्यटनका लागि घरबास कार्यक्रमले आकार लिन नसकेको उनको दावी छ ।

‘थबाङको पूर्वाधार विकासका लागि सरकारले आठ करोडभन्दा बढी लगानी गरिसकेको छ’, डिसीले भने, ‘केही समयपछि थबाङमा सडक पुुग्दैछ, सडक पुुगेपछि थबाङको पर्यटनलगायत अन्यको विकासमा ठूूलो सहयोग पुुग्ने विश्वास लिएका छौं ।’ थबाङमा घरबास कार्यक्रमको लागि स्थानीयलाई अवलोकन भ्रमण गराइएको छ । स्थानीयबासीको सक्रियता भयो भने घरबास कार्यक्रम अगाडि बढ्ने फोकल पर्सन डिसीको भनाई छ ।

युुुद्धका बेला माओवादीको राजधानीको रुपमा स्थापित थबाङ राजनैतिक तथा सांस्कृतिकरुपले निकै चर्चाको शिखरमा छ । माओवादी नेतृत्वले तत्कालीन समयमा विशेष आधार क्षेत्रको रुपमा निर्माण गरेको थबाङको फुुन्टिबाङमा केन्द्रीय समितिको बैठक तथा विभिन्न प्रशिक्षणहरु पनि भएका थिए । तत्कालीन समयमा माओवादी आन्दोलनलाई दबाउन तत्कालीन शाहीसेनाले थबाङको ठूूलो गाउँमा भीषण आगजनी गरेर सयौं घरहरु ध्वस्त बनाएको थियो । ध्वस्त घरहरुको अहिले भग्नावशेष मात्र रहेका छन् । सयौं महिलाहरु बलात्कृत भएका थिए । द्वन्द्वको समयमा मानवीय तथा भौतिक क्षति अनगिन्ती भोग्नुप¥यो थबाङले ।

शान्तिकालीन प्रक्रियापछि थबाङको समग्र विकासको लागि तत्कालीन प्रचण्ड सरकारले नमुुना गाउँको रुपमा विकास गर्न कार्यक्रम अगाडि सारेको थियो । गाउँको पूर्वाधार विकासमा लगानी भए पनि अझैं पर्याप्त हुुन सकेको छैन । गाउँमा सरसफाइजस्ता कामको प्रभावकारिता देखिएको छैन । यद्यपि खुुला दिसामुुक्त गाउँ घोषणा नभएको भने होइन । नमुना गाउँको नाम दिए पनि सरकाले यथेष्ट बजेटको व्यवस्था गर्न नसक्दा नमुुना बन्न नसकेको थबाङीहरु बताउँछन् । मुुलतः सडक, सञ्चार, खानेपानीजस्ता कार्यक्रमहरु थबाङ पुुगे पर्यटन प्रवद्र्धनमा टेवा पुुग्ने उनीहरुको विश्वास छ ।

सुुलिचौरदेखि जेलबाङ हुँदै थबाङ अनि जलजलालाई अन्तिम गन्तव्यका रुपमा रुपमा विकास गर्न टानले पदमार्गको रेखाङ्कन गरेको छ । पर्यटकले जलजलाको घाँसे मैदानमा आनन्द लिन पाउँछन् भने गृष्म ऋतुुुमा जलजलामा फुल्ने सयौं फूलहरुको बीचमा रमाउन पाउँछन् । थबाङबाट अढाइ घण्टाको पैदल यात्रा तय गरे जलजलाको चुचुरोमा पुग्न सकिन्छ । युुद्धताका माओवादीले यही स्थानबाट रेडियो जनगणतन्त्र सञ्चालन गरेको थियो ।

जेलबाङ र थबाङमा घरबास कार्यक्रम सञ्चालन हुन सके पर्यटकहरुले रात बिताउन पाउनेछन् । पर्यटक आगमनलाई व्यवस्थित बनाउन सके थबाङको बलिदानको मूल्यमा केही मल्हम लगाउन सकिने नेपाल पत्रकार महासंघ रोल्पाका निवर्तमान अध्यक्ष मौसम रोकाले बताए । थबाङको युद्ध पर्यटन र सांस्कृतिक पर्यटनलाई बजारीकरण गर्न सके थबाङले समृृद्धि हाँसिल गर्न सक्ने उनको विचार छ । तर त्यसको लागि पर्यटनसम्बद्ध निकायहरुले चासो दिनुपर्ने उनी बताउँछन् । स्थानीय, सरकारी निकाय र पर्यटन व्यवसायीहरुबीच बुुझाइमा एकरुपता भए थबाङको पर्यटनले गतिले लिने उनको भनाई छ ।

१६ सय वर्ष पुरानो इतिहास भएको थबाङमा एक हजार बढी घरधुरी बसोबास गर्दछन् । ९५ प्रतिशत मगर बस्ती रहेको थबाङमा बुढा र रोकाहरु नै मूल आदिबासी भएको तथ्याङ्क छ । उत्तर तिब्बत र नेपालको सिमानाको बाइजा भन्ने स्थानबाट पूर्वजहरु आएको स्थानीय बूढापाकाहरु बताउँछन् । सतप्रतिशत मगर भाषा बोल्ने मगरहरुको बसोबास रहेको थबाङ मगर कलासंस्कृति र भाषाले सम्पन्न सांस्कृतिक पर्यटकीय गन्तव्य पनि हो । थबाङीहरुले विशेषगरी असार १ मा भूम्या पर्व मनाउने गर्दछन् । प्रकृतिका पूजारी मगरहरुले भूमेलाई विशेष महत्व दिन्छन् । भूमे नाच बूढाबूढी, केटाकेटी र युवायुवती सामूहिकरुपमा पञ्चे बाजाको तालमा ताल फेरि–फेरि नाच्ने गर्दछन् । भूमे नाच सर्वाधिक लोकप्रिय नाच हो । भूमेबाहेक अन्य नाचहरु पनि नाचिन्छ थबाङमा ।

मौलिक संस्कृतिले सम्पन्न थबाङको पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गर्न सके स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरुलाई आकर्षित गर्न सकिने पर्यटन जानकारहरु बताउँछन् । यद्यपि पछिल्लो चरणमा थबाङको ग्रामीण पर्यटन प्रवद्र्धनमा भइरहेको ढिलासुस्तीप्रति पर्यटनको क्षेत्रमा काम गर्नेहरुले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । त्यसको लागि स्थानीयबासीलाई पर्यटन शिक्षा र पर्यटकीय गन्तव्यहरुको प्रचारप्रसार र प्रवद्र्धनमा सुुधार ल्याउन आवश्यक भएको उनीहरुको विचार छ ।

स्वर्गद्वारीमा केबुलकार : अधुरो पर्यटन पूर्वाधार

धार्मिक पर्यटकीय गन्तव्य स्वर्गद्वारीको पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि निजी कम्पनीहरुको टुङ्गो लागे पनि पर्यटन विकास पूर्वाधार परियोजनाको ढिलासुस्तीका कारण प्रस्तावित केबुलकार परियोजना अलमलमा परेको छ । कम्पनी छनौट भइसकेको दुई वर्ष बितिसक्ता पनि पर्यटन मन्त्रालयले चासो नदिदा ढिलासुस्ती भएको व्यवसायीहरु बताउँछन् ।

सरकारको तीन खम्बे अर्थनीतिअनुरुप सञ्चालन हुन लागेको केबुलकार परियोजना पर्यटन मन्त्रालयका जिम्मेवारहरुले बेवास्ता गर्दा ढिला भएको स्थानीय पर्यटन व्यवसायी टेकराज भण्डारी बताउँछन् । ‘वि.सं. २०६९ फाल्गुनमा टेण्डर आह्वान भएपछि तीन कम्पनीहरुको सहमतिमा परियोजना सञ्चालन हुने भएको छ, भण्डारी भन्छन्, ‘कम्पनी छनौटको काम सकिए पनि पर्यटन विकास पूर्वाधार परियोजनाले फाइल अगाडि नबढाउँदा विलम्ब भइरहेको छ ।’ सार्वजनिक साझेदारी अवधारणामा तीस वर्षे परियोजना सञ्चालन गर्ने भनिए पनि पर्यटन विकास पूर्वाधार परियोजनाले कहिले वनको कहिले कसको भन्दै आलटाल गर्नाले सञ्चालन अनुमतिको टुङ्गो नलागेको भण्डारीको भनाई छ । आफ्नो तर्फबाट सबै काम भए पनि परियोजनाले आलटाल गरिरहेकोे उनको आरोप छ ।

स्वर्गद्वारीको पर्यटनलाई बजारीकरण गर्न देशकै कहलिएका निजी कम्पनीहरुले हात हालेका गरेका छन् । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका पूर्वअध्यक्ष कुुशकुमार जोशी, ग्लोबल आइएमइका अध्यक्ष चन्द्र ढकाल र प्रतिष्ठित व्यापारी सुजन श्रेष्ठका कम्पनीहरुले प्रस्ताव गरेका छन् । यद्यपी त्यो प्रकृया पूरा हुुन सकेको छैन । जोशीको लामा कन्स्ट्रक्सन, ढकालको युनाइटेड विल्डर्स एण्ड इन्जिनियर्स र श्रेष्ठको लक्ष्मी कन्टेसनल कम्पनीले साझेदारीमा सञ्चालन हुुने भए पनि अझै पूरा हुन सकेको छैन ।

उता प्यूठान उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष माधव भण्डारीले प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगे पनि फाइल अड्किनु उचित नभएको बताउँछन् । स्वर्गद्वारीलाई विश्वसामु चिनाउन र स्थानीय समुदायको जीवनस्तर उकास्नका लागि पनि केबुलकार सञ्चालन आवश्यक भएको उनी बताउँछन् । सरकारी तहबाट जिल्ला विकास समितिले विशेष पहल गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । सरकारले लगानीमैत्री वातावरण भएको बताए पनि व्यवहारमा त्यसो हुन नसकेको उनले टिप्पणी गरे । केबुलकार सञ्चालनमा आए स्वर्गद्वारीमा पर्यटकको आगमनमा अझै बृद्धि हुने उनको दावी छ । जमिनबाहेकको छ सय मिलियन रुपैयाँ लागत रहने अनुुमान गरिएको केबुलकार प्यूठानको भिंग्रीलाई आधारबिन्दु मानेर तानिने भएको छ । समुद्र सतहदेखि दुइ हजार एक सय मिटर उचाइमा रहेको स्वर्गद्वारीमा वर्षेनी डेढ लाख बढी पर्यटकले अवलोकन भ्रमण तथा दर्शन गर्ने गरेको तथ्याङ्क छ ।

दाङबाट भालुबाङदेखि प्यूठान भिंग्रीको बाटो भएर स्वर्गद्वारी पुग्न सकिन्छ भने दाङको घोराही हुुँदै रोल्पाको होलेरीदेखि पनि पर्यटकहरु स्वर्गद्वारी पुग्ने गरेका छन् । तर प्यूठानको बाटो भएर स्वर्गद्वारी पुुग्ने अधिकांश पर्यटक मध्यम तथा उच्च वर्गका रहेको पाइन्छ । त्यसैले स्थानीय पर्यटन व्यवसायीहरुको पहलमा भिंग्रीमा सुविधासम्पन्न होटेल तथा रेष्टुरेन्ट संचालनमा छन् । न्यूनतम सरदर अढाइ दिन पर्यटक स्वर्गद्वारी आसपासमा रहने गरेको अनुमानित तथ्याङ्क छ । केबुलकारलगायतका पूर्वाधारमा विकास भएमा पर्यटक बसाइ लम्बाउन सकिने व्यवसायीहरुको अपेक्षा छ ।

विशेषगरी भारतीय पर्यटक र आन्तरिक पर्यटकको गन्तव्य स्वर्गद्वारीमा धार्मिक महत्व मात्र होइन प्राकृतिक आनन्द दिने वातावरण छ । उत्तर पूर्वतिर धौलागिरी, माछापुच्छे« र पश्चिमको सिस्ने हिमालको दृष्य अवलोकन पनि एक महत्वपूर्ण आकर्षण हो । तर सडक लगायतका पूर्वाधारहरुको उचित व्यवस्थापन हुन नसक्दा स्वर्गद्वारीको धार्मिक पर्यटन अपेक्षाकृत बन्न नसकेको हो ।

स्वर्गद्वारीको भौतिक पूर्वाधार विकास गर्न जिविस प्यूठान, स्वर्गद्वारी आश्रमको लगानी मात्र होइन सडकका लागि धेर थोर बजेट नपरेका पनि होइनन । तर व्यवस्थित दिर्घकालीन गुरुयोजनाको अभावमा पूर्वाधार र प्रवद्र्धन त्यति बलियो नभएको जानकारहरु बताउँछन् । यद्यपि जिल्ला विकास समिति प्यूठान स्वर्गद्वारी आश्रम र केन्द्रीय बजेटबाट सडक, सिंढी र भ्यूटावर बनाउने प्रयत्न भएका छन् । तर गुुरुयोजनाको अभावमा यी पनि अव्यवस्थित बनेको स्थानीयहरुको गुुनासो छ । केवलकार सञ्चालनदेखि अन्य पूर्वाधारको लागि राज्यले थप लगानी तथा उचित वातावरण बनाउनुपर्ने उनीहरुको माग छ ।

मूलतः सञ्चालन हुने भनिएको केबुलकारको प्रक्रियालाई अविलम्व पूरा गरी कार्यान्वयनमा लिन सके स्वर्गद्वारीको प्रचार प्रसारसँगै स्थानीय तहमा आर्थिक रुपान्तरण हुने पर्यटनसम्बद्ध जानकारहरु बताउँछन् । निजी क्षेत्र र स्थानीय लगानीमा हुुने भएकोले पनि यसको दिगो र व्यवस्थित बन्ने आशा गर्न सकिन्छ । प्यूठानको स्वर्गद्वारी र ताप्लेजुङको पाथीभरामा तीन कम्पनीको संयुक्त लगानी रहने पर्यटन पूर्वाधार विकास परियोजनाले बताएको छ